Валянцін Мацкевіч (matskevich_valj) wrote in gerby_belarus,
Валянцін Мацкевіч
matskevich_valj
gerby_belarus

Анатоль ЦІТОЎ Беларуская прыватная геральдыка


Анатоль ЦІТОЎ

БЕЛАРУСКАЯ
ПРЫВАТНАЯ ГЕРАЛЬДЫКА

Геральдика Беларусі зьвязаная сваім паходжаньнем зь некалькімі плынямі, якія пасьля ўзаемаадмаўленьня і ўзаемапранікненьня далі сьвету той фэномэн, да якога расьце цікавасьць ня толькі вузкага кола навукоўцаў, але й шырокае грамадзкасьці.

Прычынай узьнікнення геральдыкі была, безумоўна, неабходнасьць падкрэсьліць уласьніцкія правы на пэўную рэч, вылучыўшы яе сярод падобных, пазначыць межы тэрыторыі, на якой жыў род ці племя. На практыцы гэта прыводзіла да неабходнасьці ўжываць пэўныя сымбалі. Пры аднолькавасьці функцыяў нават у славянскім асяродзьдзі яны мелі розныя назвы: гмерк, грань, знак, знамя, кляймо, кляйно, метка, рубеж, тамга, таўро і г. д.

Гэтыя сымбалі выяўлялі на рэчах, сьцягах, яны замянялі і подпіс на дакумэнтах, г. зн. ужываліся ва ўсіх выпадках, калі трэба было пазначыць асобу альбо падкрэсьліць уласьніцкія правы.

На думку некаторых навукоўцаў, першасны знак — знак родавай уласнасьці быў, за рэдкімі выняткамі, выяваю татэма — «прабацькі» дадзенага роду: Татэм з часам схематызаваўся, потым «псаваўся» (праз даданьне розных рысак, крыжыкаў і г. д. альбо зьняцьцё пэўных дэталяў, праз выкарыстаньне малодшымі родамі пэўнае часткі татэмнае выявы — лапы, крыла, галавы, дзюбы, сківіцаў, іклаў і г. д.). У выніку зь цягам часу выява татэма дэталізавалася і трансфармавалася да непазнавальнасьці, а зьмены ўмоваў жыцьця ўрэшце сьціралі самую памяць пра першаўзор.

Багатаю крыніцаю эмблематычных сымбаляў, некаторыя зь якіх сталі пазьней гербамі на абшарах Беларусі Вялікага Княства Літоўскага,— Польшчы і Украіны, былі родавыя знакі, сфармаваныя пад уплывам германскіх і скандынаўскіх рунаў.. (Рунічная гіпотэза, створаная больш як сто гадоў таму Францішкам Пекасіньскім, нягледзячы на вострую крытыку тады і пазьней,

не была абвергнутая гэтак доказна, каб ад яе можна было б адмежавацца.)

Перенос культурных элемэнтаў ад аднаго да іншага народу непасрэдна альбо празь нейкі трэці бок ёсьць зьява зусім натуральная і сёньня. Як сьведчаць этнаграфічныя паралелі, некаторыя народы часам бяруць асобныя выявы ў суседзяў, але, як правіла, пры выбары арыентуюцца на тое, чаго ў самых няма; прыкладам, у славянаў няма рунічнага пісьма, але яно было ў германскіх і некаторых іншых народаў. Гэта можа растлумачыць зьяўленне ў славянаў рунападобнае сымболікі. 3 пэўнай ступеняй верагоднасьці да яе можна аднесьці выявы з варыяцыямі стралы й крыжовых матываў.

3 другога боку, трэба зважаць на тое, што ў пэрыяд распаду родавага ладу жыцьця ўзьнікае вялікая разстайнасьць сымбаляў. Чалавек, набраўшыся сьмеласьці адмовіцца ад знака-татэма, часта абіраў сваім знакам прадмет побыту; зь якім ён быў шчыльна зьвязаны ў штодзённым жыцьці і ад якога часта залежаў ягоны дабрабыт. Калі ўлічыць, што - прадметы побыту былі ў асноўным вельмі падобнымі, асабліва ў народаў на адной ступені .разьвіцьця формаў гаспадараньня і ў прыкладна аднолькавым геаграфічным асяродзьдзі, дык стае зразумелым. шырокае распаўсюджаньне аднатыповых сымбаляў на вялікіх абшарах.

Гэтыя геральдычныя звычаі былі ўласьцівыя амаль усім народам. Яны працягвалі існаваць у пэўных колах нашага грамадзтва і тады, калі беларускія землі апынуліся ў сфэры пашырэньня геральдычнае традыцыі. У гэты пэрыяд назіраецца як прыстасаваньне і ўліцьцё мясцовых сымбаляў у рэчышча агульнаэўрапейскага геральдычнага працэсу, гэтак і пэўны антаганізм паміж старымі і новымі традыцыямі.

Гарадзельскі прывілей (1413 г.) замацаваў пазыцыі клясычнае геральдыкі праз прыём у гербавыя брацтвы 47 сем'яў буйных магнатаў ВКЛ. Такое наданьне ўнесла новы струмень у працэсы гербатворчасьці, хаця не магло істотна зьмяніць агульнае карціны, калі тысячы й сотні тысячаў сем'яў працягвалі карыстацца сваімі «старасьвецкімі» клейнамі, пакрысе рэдагуючы іхны выгляд. Да абрысаў гербаў (дадаючы шчыты-таркі, прылбіцы, кароны, кляйноты, наміткі і г. д.).

РУБЯЖЫ (ЗНАМЕНЫ) ПАНЦЫРНЫХ БАЯРАЎ
ПОЛАЦКАГА ВАЯВОДСТВА


 


 

Барыс Жолуд, Непаратаўская воласьць, 1761 г.
Лявон
Жолуд, Непаратаўская воласьць, 1755 г.

Даніла Казёл, Непаратаўская воласьць, 1755 г.
Максім Апанасовіч, войт, Непаратаўская воласьць, 1696 г.

Сьцяпан  Пазьняк,  Непаратаўская воласьць,   1761   г.
Ігнат Шаўчонак, Непаратаў
ская воласьць,  1761   г.
Мірон Зларабун, Езяроўскае войтаў
ства, 1758 г.
Грышка
Сіротка, Непаратаўская воласьць, 1761 г.


 

Грышка Багдановіч, царкоўны  стараста,  Непаратаўская  воласць,

1755 г.

Ходзька Згон, Езяроўскае войтауства, 1758 г.

Раман Гвазьдзікоўскі, Непаратаўская воласьць, 1761   г.

Янка Лук'янавіч Пучына, Езяроўскае войтаўства,  1758 г.

Лукаш Жолуд, Непаратаўская воласьць,  1761   г.
Іван Герасінёнак, Непаратаўская воласьць, 1761  г.

 

Ігнат  Ліхіня,  Непаратаўская  воласьць,   17б1г.
Іван Галадута,  Непаратаў
ская  воласьць,   1761   г.
Дзямід Скаварада, Езяроўскае войтаўства, 1758 г.

Грышка Лапух, Непаратаўская воласьць, 1761  г.
Лявон Лапух, Непарата
ў
ская воласьць, 1761  г.
Зьмітрок Лапух, Непаратаў
ская воласьць, 1761   г.
Ілюшка Лапух, Непаратаўская воласьць, 1761  г.

Сапрон Сініца, дзесятнік, Езяроўскае войтаўства,  1758 г.
Дзямід Аусянка, Езяроў
ская воласьць, 1751  г.
Стэфан Вылётак, Езяро
ўская воласьць,  1751   г.

 

Ян  Каляда,  Езяроўская  воласьць,   1751   г.

Сьцяпан Пустыньнік, Езяроўскае войтаўства,  1758 г.

Максім Патуйка, Непаратаўская воласьць, 1761  г.
Сьцяпан Патуйка, Непаратаўская
воласьць,  1761   г.
Масей Казёл, Непаратаўская
воласьць,  1761   г.
Мацей Казёл,
Непаратаўская
воласьць, 1755 г.
Пій Гапонавіч Жолуд, Непаратаўская воласьць, 1696 г.

Добрай ілюстрацыяй, што паказвае пэўны геральдычны антаганізм у ВКЛ налачатку XV ст., ёсьць урывак зь летапісу Быхаўца. У ім падаецца пагляд мясцовага чалавека (аўтара) на завлючэньне Гарадзельскае вуніі і на прычыны, якія вымусілі на яе пайсьці. Адным з галоўных аргумэнтаў на карысьць приёму польскіх гербаў быў Вітаўтаў: «Ведзь жа калі карону (каралеўскую.— А. Ц.) прынясуць, і вы ім за сім можаце лісты (прывілеі на гербы.— А. Ц.) назад адаслаці, а сваі старыя ўзяці». Такім чынам  шляхоцка-гербавае братэрства Вітаўт і ягоныя паплечнікі разглядалі толькі як часовы сродак для каранацыі, а гэта значыць выхаду да поўнага юрыдычнага прызнаньня і пазбаўленьня залежнасьці ад Польшчы, у якую трапіла ВКЛ у выніку Ягайлавай Крэўскай вуніі (1385 г.).

 


 


Subscribe

  • Гербы на літару Я.

    Герб Ястрабец Герб Ясеньчык Герб прыналежыў родам: Абуховіч, Абухоўскі, Анісовіч, Асавецкі, Багурскі, Бельскі, Бурскі,…

  • Гербы на літары Т - Ю.

    Герб Юноша Герб прыналежыў родам: Амяцінскі, Аранскі, Арлоўскі, Банькоўскі, Баран, Баранцэвіч, Барановіч, Бараноўскі, Баркоўскі,…

  • Гербы на літары Р, С

    Герб Сыракомля Герб прыналежыў родам: Адорскі, Андраноўскі, Андрушкевіч, Асоска, Банькоўскі, Барайовіч, Бейнар, Бічэўскі, Булгак,…

  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your IP address will be recorded 

  • 0 comments